مغز ما واقعاً چطور تصمیم می‌گیرد؟

وقتی انتخاب‌های ما فقط انتخاب خودمان نیستند

هر روز صدها انتخاب می‌کنیم؛ بعضی آن‌قدر کوچک‌اند که حتی متوجهشان نمی‌شویم: چه چیزی بخوریم، روی کدام لینک کلیک کنیم، به چه کسی جواب بدهیم یا امروز چه لباسی بپوشیم.

بعضی انتخاب‌ها اما مسیر زندگی‌مان را عوض می‌کنند: چه رشته‌ای بخوانیم؟ کجا کار کنیم؟ شغل‌مان را عوض کنیم؟ به یک پیشنهاد «بله» بگوییم یا «نه»؟

ما معمولاً تصور می‌کنیم تصمیم‌هایمان از یک فرایند منطقی در ذهن‌مان بیرون می‌آیند؛ اطلاعات را بررسی می‌کنیم، گزینه‌ها را مقایسه می‌کنیم و در نهایت بهترین گزینه را انتخاب می‌کنیم. اما علوم اعصاب تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌دهد.

ترجیحات ما آن‌قدرها هم ثابت نیستند

یکی از جذاب‌ترین نکات این است که حتی چیزی که ترجیح شخصی می‌نامیم، لزوماً ثابت نیست. ممکن است امروز چیزی را دوست داشته باشیم و فردا، با تغییر شرایط، نظرمان درباره‌ی همان چیز تغییر کند. تبلیغات، افراد اطرافمان، فشار اجتماعی، تجربه‌های قبلی و حتی وضعیت انگیزشی ما می‌توانند ترجیحاتمان را تغییر دهند.

برای مثال، ممکن است فکر کنیم «من آدمی هستم که همیشه ریسک می‌کنم»، اما وقتی هزینه‌ی ریسک بالا برود، رفتارمان کاملا متفاوت شود. بنابراین شخصیت و ترجیحات ما مهم‌اند، اما محیط تعیین می‌کند این ویژگی‌ها تا چه اندازه فرصت بروز پیدا کنند.

این ایده در پنج پژوهشی که در این مقاله گردآوری شده، از زاویه‌های مختلف بررسی شده است.

۱. آیا می‌توانیم در برابر وسوسه مقاومت کنیم؟

فرض کنید در حال رژیم هستید و ناگهان تصویری بسیار جذاب از یک همبرگر یا پیتزا می‌بینید. شما می‌دانید که نباید آن را بخورید. اما آیا دانستن کافی است؟

یکی از پژوهش‌های این مجموعه دقیقاً همین مسئله را بررسی کرد: آیا یک دستور کوتاه مبتنی بر ذهن‌آگاهی می‌تواند واکنش انسان به تبلیغات غذایی را کاهش دهد؟ در این آزمایش، ۶۰ نفر شرکت کردند. برخی از آن‌ها پیش از مواجهه با محرک‌های غذایی، دستورالعملی دریافت کردند که به آن‌ها کمک می‌کرد تصاویر را صرفاً به‌عنوان رویدادهای ذهنی موقتی ببینند. سپس فعالیت مغزی، میزان بزاق، گرسنگی، میل به غذا و واکنش‌های رفتاری آن‌ها اندازه‌گیری شد.

این یعنی گاهی مشکل فقط قدرت اراده‌ی ما نیست. وقتی یک محرک به‌اندازه‌ی کافی قدرتمند باشد، یک توصیه‌ی ساده مثل خودت را کنترل کن ممکن است برای مقابله با آن کافی نباشد. محیطی که در آن زندگی می‌کنیم، خودش می‌تواند رفتار ما را شکل دهد.

۲. شخصیت ما همیشه سرنوشت ما نیست

اگر شخصیت روی رفتار ما اثر می‌گذارد، آیا می‌توانیم از روی شخصیت یک نفر پیش‌بینی کنیم که در یک موقعیت خاص چه تصمیمی می‌گیرد؟ یک پژوهش با ۴۵ شرکت‌کننده تلاش کرد همین مسئله را بررسی کند.

پژوهشگران ویژگی‌هایی مثل برون‌گرایی، گشودگی به تجربه، توافق‌پذیری و برخی ویژگی‌های شخصیتی دیگر را بررسی کردند و بعد رفتار افراد را در یک موقعیت اجتماعی که نیازمند جست‌وجو و صرف انرژی بود، مورد آزمایش قرار دادند.

این یافته یک پیام مهم دارد: آدم‌ها فقط با شخصیتشان رفتار نمی‌کنند؛ با شخصیتشان در یک محیط خاص رفتار می‌کنند. به همین دلیل شاید نتوانیم بگوییم «این آدم ذاتاً ریسک‌پذیر است» یا «این آدم همیشه اهل همکاری است». باید بپرسیم: در چه شرایطی؟ با چه هزینه‌ای؟ و تحت چه فشاری؟

۳. چرا گاهی با دیگران هم‌نظر می‌شویم؟

فرض کنید وارد یک جمع جدید شده‌اید و همه‌ی افراد درباره‌ی یک موضوع نظر مشابهی دارند. آیا شما هم نظر خودتان را تغییر می‌دهید؟

معمولاً تصور می‌کنیم انسان‌ها به‌طور خودکار از دیگران تقلید می‌کنند یا خودشان را با جمع هماهنگ می‌کنند. اما یک مدل نظری جدید که در این مجموعه بررسی شده، پیشنهاد می‌کند ماجرا پیچیده‌تر است.

مغز ممکن است قبل از همسو شدن با دیگران، ارزیابی کند: آیا همسو شدن با این فرد یا گروه به نفع من است؟ و از طرف دیگر: آیا بهتر است استقلال خودم را حفظ کنم؟

این نگاه حتی می‌تواند به توضیح پدیده‌هایی مثل گروه‌زدگی (Groupthink) و انتشار زنجیره‌ای اطلاعات نادرست کمک کند؛ یعنی شرایطی که افراد بیش از حد به همدیگر وابسته می‌شوند و توانایی ارزیابی مستقل خود را از دست می‌دهند.

۴. چرا گاهی نظرمان را عوض می‌کنیم؟

حالا یک قدم جلوتر برویم. فرض کنید با یک نفر درباره‌ی یک مسئله‌ی اخلاقی بحث می‌کنید. شما کاملاً مطمئن هستید که حق با شماست. اما بعد از چند دقیقه گفت‌وگو، ناگهان می‌بینید که دارید به موضع او نزدیک می‌شوید. چه اتفاقی در مغز افتاده است؟

یکی از پژوهش‌های این مجموعه، افراد را به شکل زوجی وارد یک گفت‌وگوی واقعی درباره‌ی یک دوراهی اخلاقی کرد و فعالیت مغزی هر دو نفر را هم‌زمان با EEG ثبت کرد. پژوهشگران سپس بررسی کردند که فعالیت مغزی دو فرد چقدر با هم متفاوت است و آیا این تفاوت با میزان تغییر دیدگاه آن‌ها ارتباط دارد.

وقتی کسی تلاش می‌کند ما را متقاعد کند، احساسات، انگیزه‌ها و تعامل بین دو نفر هم وارد فرایند تصمیم‌گیری می‌شوند. در واقع، متقاعد شدن یک نفر می‌تواند بخشی از یک فرایند اجتماعی و بین‌فردی باشد، نه صرفاً نتیجه‌ی بررسی استدلال‌ها.

۵. حتی تصمیم‌های مربوط به آینده‌ی زمین هم به مغز برمی‌گردند

آخرین موضوع شاید از همه بزرگ‌تر باشد: چرا با اینکه می‌دانیم رفتارهای ما می‌توانند به محیط‌زیست آسیب بزنند، همیشه انتخاب پایدارتر را انجام نمی‌دهیم؟

پژوهشگران در یک مرور از ۳۰ مطالعه، پایه‌های عصبی و شناختی تصمیم‌گیری پایدار و رفتارهای دوستدار محیط‌زیست را بررسی کردند. سه الگوی اصلی در این مطالعات برجسته بود:

در نتیجه، رفتار محیط‌زیستی را می‌توان نوعی تصمیم‌گیری اجتماعی و مشارکتی نیز در نظر گرفت؛ جایی که فرد باید بین منفعت شخصی کوتاه‌مدت و پیامدهای جمعی و بلندمدت تعادل برقرار کند.

پس بالاخره چه چیزی تصمیم‌های ما را می‌سازد؟

هیچ دکمه یا بخش واحدی در مغز وجود ندارد که تصمیم‌گیری را انجام دهد. تصمیم‌های ما حاصل تعامل چندین عامل هستند: